39. - Ludowe spěwy

slědowacy m folgend; čitar m Leser; rjad m Reihe; zestajeć p zusamenstellen; Serby plt Sorbenland towaršnosć f Gesellschaft, Gemeinschaft spočatk m Anfang, Beginn; jednory m einfach rozmołwjeć so ip sich unterhalten ; nota f Note (Musik) štóž m wer (relativ); spěwowy adj Lied-; tekst m Text; prosće adw einfach; wučbny adj Lehr-; material m Material

W slědowacym smój za čitarja rjad spěwow zestajałoj: W Serbach so wjele spěwa, a za wuknjaceho, kiž je wječor w serbskej towaršnosći, budźe snadź na spočatku jednorišo, serbsce sobu spěwać hač so rozmołwjeć. Za kóždeho, kiž sam rady spěwa, smój noty podawałoj, a štóž njespěwa, móže spěwowe teksty prosće jako dalši wučbny material wužiwać.

sprawny adj gerecht, rechtschaffen; wótc m Ahn; zbóžny adj selig; són m Traum; raj m Paradies; swjaty adj heilig; hono n Flur (Wiese); zakćěć p erblühen; radostny adj freudig; klin m Schoß, Keil; wuńć p 1. sg wuńdu herausgehen, hervorgehen, auskommen; wěčny adj ewig; wopomnjeće n Angedenken

1. Rjana Łužica, sprawna, přećelna, / mojich serbskich wótcow kraj, / mojich zbóžnych sonow raj, / swjate su mi twoje hona.

2. Časo přichodny, zakćěj radostny! / Ow, zo bychu z twojeho / klina wušli mužojo / hódni wěčnoh wopomnjeća.

narodny adj national; hymna f Hymne; skomponować p komponieren komponist m Komponist spisowaćel m Schriftsteller skrótšenje n Abkürzung, Kürzung; genitiw m 2. Fall, Genitiv; datiw m 3. Fall, Dativ maskulinum m Maskulinum (männliches Geschlecht)

To je serbska narodna hymna. Wona bu skomponowana wot Korle Awgusta Kocora (1822--1904), jednoho z najznaćišich serbskich komponistow; słowa su wot Handrija Zejlerja (1804--1972). Handrij Zejler je nimo Jakuba Barta-Ćišinskeho (1856--1909) najwažniši serbski spisowaćel.

Forma wěčnoh je krótka forma za wěčneho. Tajke skrótšenja móža so pola wšitkich adjektiwow w genitiwje a datiwje singulara maskulinumow a neutrumow jewić ( rjanoh, rjan\Red{om} = rjaneho, rjan\Red{emu}.

runjež konj obwohl; syć ip säen; zornješko n Körnchen ; hładki adj glatt; włóska f Härchen; nakładować ip auflegen; snop m Getreidepuppe; złoćany adj golden; kłosa f Ähre; smjeć so ip lachen; syrota m/f Waise; přikrywać ip decken (Tisch); wosrjedk m Ackerbeet; włóža f Furche; zorno n Saatkorn; njebjesa plt Himmel; žohnować ip segnen; dźěławy adj arbeitsam

3. Hanka, budź wjesoła, |:holičo rjane:|, / |:runjež by njesyła zornješko žane.:|

4. Hanka, budź wjesoła, |:hładke maš włóski:|. / |:Nakładuj do snopa złoćane kłóski!:|

5. Hanka, budź wjesoła, |:lubje so směješ:|. / |:Sy-li tež syrotka, chlěba ty změješ.:|

6. Hanka, budź wjesoła, |:rjana ty róža!:| / |:Blidko ći přikrywa wosrjedk a włóža.:|

7. Hanka, budź wjeselša, |:zorno da muku.:| / |:Njebjesa žohnuja dźěławu ruku.:|

komparatiw m Komparativ, Steigerungsform elatiw m Elativ wužiwanje n Benutzung; zestarjeny adj veraltet

Tež tutón spěw je wot Korle Awgusta Kocora a Handrija Zejlerja. Forma wjeselša so tu njewužiwa jako komparatiw, ale jako tak mjenowany elatiw w zmysle jara wjesoły. Tajke wužiwanje formow komparatiwow je dźensa zestarjena.

wumrěć p sterben; zawróćić p wenden (Auto, Pferd); konik m Pferdchen; kěrchow m Friedhof; dojěchać p hinreiten; króć adw mal; wobjěchać p umreiten; row m Grab; pozastać 1. sg pozastanu p anhalten (eine Weile); dźě doch, zwar; swět m Welt; ludźo plt gen pl ludźi dat pl ludźom ins pl z ludźimi lok pl wo ludźoch Leute; zaskakać p loshüpfen; kajkiž pron so einer wie

8. Dobry wječor, maćerka, hdźe je waša dźowčička? / Trudlajdu, tralala, hdźe je waša dźowčička?

9. Moja dźowka doma njej', wona je mi wumrěła, / trudlajdu, tralala, wona je mi wumrěła.

10. Hólčik zawróći konika, na kěrchow sej dojěcha, / trudlajdu, tralala, na kěrchow sej dojěcha.

11. Tři króć kěrchow wobjěcha, na jej' rowčku pozasta, / trudlajdu, tralala, na jej' rowčku pozasta.

12. Što sy mi ty činiła, zo sy mi ty wumrěła, / trudlajdu, tralala, zo sy mi ty wumrěła?

13. Što dźě na tym swěće chcu? Wšitcy ludźo na mnje su, / trudlajdu, tralala, wšitcy ludźo na mnje su.

14. Njech su wšitcy na tebje, wšak sym ja sam za tebje, / trudlajdu, tralala, wšak sym ja sam za tebje.

15. Konik wjes'le zaskaka, hólčik zrudnje zapłaka, / trudlajdu, tralala, hólčik zrudnje zapłaka.

16. Njepłač, njepłač, luby mój! Wšak je w swěće holcow dosć, / trudlajdu, tralala, wšak je w swěće holcow dosć.

17. Holcow je drje w swěće dosć, ale žana kajkaž ty, / trudlajdu, tralala, ale žana kajkaž ty.

najebać +4. prep trotz; tematika f Thematik atmosfera f Atmosphäre; swjedźeń m Feiertag; kołoteptanje adw Tanzen (sorbischer Reigen) teptać ip treten, trampeln; skakotać ip hüpfen; prawidłownje adw regelmäßig

Najebać zrudnu tematiku spěwa so tutón spěw zwjetša we wjeselej atmosferje, na swjedźenjach, při kołoteptanju abo při piwje.

płakać a někotre druhe werby ( pisać, pokazać, skakać, teptać, skakotać atd.) maja nimo prawidłownjeje konjugacije tež staršu:

płakać pisać pokazać teptać
1. sg. płaču pišu pokažu (tepcu)
2. sg. płačeš pišeš pokažeš tepceš
3. sg. płače piše pokaže tepce
1. du. płačemoj pišemoj pokažemoj tepcemoj
2. Du. płačetej pišetej pokažetej tepcetej
3. du. płačetej pišetej pokažetej tepcetej
1. pl. płačemy pišemy pokažemy tepcemy
2. pl. płačeće pišeće pokažeće tepceće
3. pl. płaču pišu pokažu (tepcu)

	płakać	pisać	pokazać	teptać
1. sg.	płaču	pišu	pokažu	(tepcu)
2. sg.	płačeš	pišeš	pokažeš	tepceš
3. sg.	płače	piše	pokaže	tepce
1. du.	płačemoj	pišemoj	pokažemoj	tepcemoj
2. Du.	płačetej	pišetej	pokažetej	tepcetej
3. du.	płačetej	pišetej	pokažetej	tepcetej
1. pl.	płačemy	pišemy	pokažemy	tepcemy
2. pl.	płačeće	pišeće	pokažeće	tepceće
3. pl.	płaču	pišu	pokažu	(tepcu)

imperatiw m Imperativ, Befehlsform tać ip tauen

Imperatiw so twori płač, piš, pokaž, ale jenož teptaj. wosebje pola werbow na -tać je tuta konjugacija rozšěrjena, nic pak w 1. wosobje sg. a w třećej wosobje pl.

hdźež pron wo (dort wo); kelušk m Blütenkelch; młódnozeleny adj frischgrün; strona f Seite, Gegend, Partei; wokřewjeć ip 3. sg wokřewja erquicken; radosć f Freude; znowa adw wieder, erneut; słódki adj süß; zaklinčeć p 3. sg zaklinči erklingen; jenak adw gleichermaßen; mysl f Sinn (Gedanke); duch m Geist; košić ip kosen; lubować ip lieben; duša f Seele; powitać p willkommen heißen; róžička f Röslein; kćěwać ip blühen; směwać so ip lachen; wutroba f Herz; tróšt m Trost; kajki pron was für ein; pukotać ip klopfen (Herz)

18. Hory módre, ja was znaju, / ja sym zaso w serbskim kraju, / hdźež mi kwětki rjeńšo kćěja, z keluškow so směja. / Młódnozelena ty strona, / wokřewjace serbske hona, / wy sće moja domowina, radosć wutrobina.

19. Ow, ja słyšu hižo znowa / slěbroklinčne serbske słowa; / kajke słódke zaklinčenje kóžde postrowjenje! / Kotrychž jenak w mysli nošu, / we duchu was wšitkich košu, serbscy bratřa lubowani, z duše powitani!

20. Dźensa róžička mi kćěwa, / dźensa zbože so mi směwa, / słódku radosć duša změje, / wutrobu tróšt hrěje. / Kajke žiwe pukotanje, kajke zbóžne začuwanje, / zo sym zaso w serbskim kraju, / hdźež mi mysle hraju.

gymnazialny adj gymnazial; rěčespytnik m Sprachwissenschaftler słownik m Wörterbuch štučka f Strophe; domowina f Heimat zwjazk m Band (Buch); towarstwo n Verein

Awtor teksta tutoho spěwa je Křesćan Bohuwěr Pful (1825--1889), gymnazialny profesor a rěčespytnik, kiž je mjez druhim wulki serbsko-němski słownik napisał.

K prěnjej štučce: domowina so dźensa hižo njewužiwa w zmysle domizna, ale je jenož mjeno zwjazka serbskich towarstwow. Město wutrobiny wužiwa so dźensa wutrobny.

K třećej štučce: zbože a hraju stej zestarjenej formje za zbožo a hraja.

šmrjokowinca f Fichtenschonung; kop m Erhöhung (Gipfel); wosrjedź +2. prep inmitten; zub m Zahn; posměwać so ip lächeln; nóžka f Füßchen; pohonić p antreiben; lóški adj leicht; karan m Krug

21. |:Hanka, ty brune, brune wóčko, ja će derje widźu:| we tej hustej šmrjokowincy, na tym zelenym kopičku. Pój, pój!

22. |:Hanka, ty módra, módra hubka, ja će derje widźu,:| wosrjedź hubki běłe zubki, lubje na mnje so posměwaš. Pój, pój!

23. |:Hanka, ty běła, běła nóžka, ja će derje widźu;:| pohoń lóšku, běłu nóžku, pomhaj mi ćežki karan njesć. Pój, pój!

njeboh adj selig (verstorben); kožany adj Leder-; kosmaty adj zottelig; čećikaty adj bommelig; bramaty adj pelzbesetzt; kury plt dat pl kurom Hühner; złoty adj golden; putka f Putchen, Goldtaler; lahnyć ip brüten; wudać p verheiraten (Frau); zemjan m Adliger; somoćany adj samten; šwarny adj schön; drjewjany adj hölzern; dušny adj gut (anständig); kormić ip mästen; tučny adj fett; ćelatko n Kälbchen; woženić p verheiraten (Männer); dźiwny adj merkwürdig; nazhonić p erfahren

žortny adj scherzhaft, Scherz- nabasnić p dichten

Tež tutón žortny a spěšny spěw je Korla Awgust Kocor skomponował a Handrij Zejler nabasnił. Kóncowka drjewjanoh město drjewjaneho je čitarjej hižo znata.

lubka f Liebchen, Liebste; lilija f Lilie; zakćěwać ip erblühen; holčo n Mädchen; sydnyć so p sich setzen ; ćerpjeć 3. sg ćerpi leiden; zrudoba f Traurigkeit; porno +3. prep im Vergleich zu ; jandźel m Engel; přirunać p vergleichen; horjo m Kummer; zacpěwać ip verachten; wokošeć ip liebkosen

27. Lubka lilija rjenje zakćěwa. / Holčo, brune, brune wóčko, sydń so ke mni! / Radosć moja sy a duša we mni! / Hanka moja, Hanka moja, dobru nóc.

28. Hdyž će njewidźu, ćerpju zrudobu. / Holčo, brune ...

29. Porno jandźelam tebje přirunam. / Holčo, brune ...

30. Horjo zacpěwam, hdyž će wokošam. / Holčo, brune ...

31. Što mi zemja chce, sym-li bjez tebje. / Holčo, brune ...

32. Bórze wumrěć chcył, njebych tebje měł. / Holčo, brune ...

lubosćinski adj Liebes-

Tutón lubosćinski spěw je Handrij Zejler nabasnił a skomponował.

słónčko n Sonne; niski adj niedrig; skoro adw bald, fast; wróćić so p zurückkehren; rano adw früh; zas adw wieder; falšny adj falsch (verschlagen); zły adj böse; swěra f Treue; zawidźeć ip neiden; chěžkar m Häusler; štožkuli pron was auch immer

33. Wječor je blisko, a słónčko je nisko, a dyrbju, ach dyrbju nět domoj jěć!

34. Njepłakaj, holčo, ja skoro so wróću, ha njedźelu ranko zas přijědu.

35. Ludźo su falšni ha tu na złym swěće, ha namaj naj' swěru wšak zawidźa.

36. Praja, zo chudeho chěžkarja dźowku sej bohatoh bura syn njewozmje.

37. Njech woni pak praja, ha štožkuli chcedźa, ha swojej pak tola mój budźemoj.

přasć ip 1. sg přadu 2. sg předźeš spinnen (Faden); kudźałka f Spinnrocken; židźany adj seiden; nitka f Faden; napřasć p spinnen; dopřasć p fertigspinnen; šić ip nähen; košla f Hemd; šow m Naht; zešić p zusammennähen; došić p fertignähen; cyrkej f gen sg cyrkwje Kirche; paćer gen sg paćerja m Gebet; Bóh m Gott; modlić so ip beten; kłapać ip klopfen (Tür); wěnc m Kranz

38. Přadła je Marja kudźałku, kudźałku židźanu; prěnju je nitku napřadła, kudźałku dopřadła.

39. Šiła je Marja košulku, košulku židźanu; prěni je šowčik zešiła, košulku došiła.

40. Šła je tam Marja do cyrkwje, do cyrkwje božeje; wona je paćerje spěwała, k Bohu so modliła.

41. K njej stej tam přišłoj dušce dwě, stej so nutř kłapałoj. Pušć naju, swjata Marja, nutř, kiž maćer Boža sy.

42. Nutř waju pušćić njemóžu, jandźelki rejuja / tu w swojich židźanych košulkach, we wěnčkach zelenych.

43. Marja tam reje wjedźeše ze swojim dźěćatkom. Tak wona Bohu so lubješe. Jandźelki spěwachu.

pódlanski adj Neben-

K štwórtej štučce: maćer je pódlanska forma za mać.

módrić so ip blauen; zelenić so ip grünen; hajnišćo n Schonung (Flur); krajan m Landsmann; wjes f gen sg wsy Dorf; pozłoćany adj vergoldet; pluskotać ip plätschern; domowny adj Heimat-, Haus-; hwězda f Stern; pyšić ip schmücken; zmawować so ip wogen; witać ip begrüßen; towarš m Kamerad; zradowny adj fröhlich; holičo n Mädchen; ruta f Raute (Pflanze); šćipać ip pflücken

44. Hdźež so módrja, zelenja / naše hory, hajnišća, / hdźež mje strowi zetkujo w znatym słowje krajenjo: |:Tam su moje wjesela, tam mje ćehnje, tam chcu ja.

45. Hdźež te zwony na cyrkwi / lubje rěča k wutrobi, do wsy hlada z wječorka pozłoćana cyrkwička: |:Tam su moje wjesela, ...:|

46. Hdźež tam rěka pluskoce přez te hona domowne, hdźež do hatka, do rěčki swěća jasne hwězdźički: |:Tam su moje wjesela, ...:|

47. Hdźež tam kwětki pisane pyša łuki domjace, hdźež tam naše polo je, žito so tam zmawuje: |:Tam su moje wjesela, ...:|

48. Hdźež mje wita narodny dom a towarš zradowny, hdźež te znate holiča k wěncam rutu šćipaja: |:Tam su moje wjesela, ...:|

ewangelski adj evangelisch; wukónc m Ende , Ausgang horje adw hoch (nach oben) płaćić ip zahlen feminimum m Femininum (weibliches Geschlecht)

K druhej štučce: W ewangelskej serbšćinje namakamy we wukóncu słowow husto -i, hdźež ma spisowna rěč -e, na př. hori a del\Red{i} město horje a dele, žiwjeni město žiwjenje atd. To samsne płaći za kóncowki dat. sg., lok. sg., nom. du. a ak. du. feminimumow, potajkim k wutrobi město k wutrobje.

doł m Tal; hłuboki adj tief; čołm m Kahn, Schiff; srjedźanski adj mittler; pjeršćeń m Ring (Finger); slěborny adj silbern; jowle adw hier; swarjeć 3. sg swari ip schimpfen; łžeć 3. sg łži lügen; sprawdu adw ehrlich; rjec 1. sg rjeknu p sagen; čołmar m Schiffer

49. |:Ja pak tam chodźach po horach,:||:po horach wysokich,:| po horach wysokich.

50. |:Ja pak tam hladach do doła,:||:do doła hłubokoh,:| do doła hłubokoh.

51. |:Ja pak tam widźach čołmy jěć,:||:na čołmach hólcow třoch,:| na čołmach hólcow třoch.

52. |:Tón srjedźanski, tón najmłódši,:||:tón so mi lubješe,:| tón so mi lubješe.

53. |:Tónle měješe pjeršćeń slěborny,:||:na porsće srjedźanskim,:| na porsće srjedźanskim.

54. |:Jowle maš, jowle maš, moje holičo,:||:tón pjeršćeń slěborny,:| tón pjeršćeń slěborny.

55. |:Tónle pjeršćeń, tón ja njesměm brać,:||:to swari moja mać,:| to swari moja mać.

56. |:Praj, holčo, lube holičo,:||:zo sy jón nam'kała,:| zo sy jón nam'kała.

57. |:Mojej maćeri na njesměm łžeć,:||:jej dyrbju sprawdu rjec,:| jej dyrbju sprawdu rjec.

58. |:Ach maći, luba maćerka:||:tón čołmar chce mje měć,:| tón čołmar chce mje měć.

wuhnać p rausjagen, verjagen; wupić p austrinken; naleć 1. sg naliju eingießen

59. |:Palenc, palenc, tón dyrbi pity być!:| Hdyž ja nimam palenca, da mje boli wutroba. Palenc, palenc, tón dyrbi pity być!

60. |:Piwo, piwo, te dyrbi pite być!:| Hdyž ja nimam piwa dosć, to mi njem'ža mocy rosć. Piwo, piwo, te dyrbi pite być!

61. |:Winko, winko, te pił je hnadny knjez.:| Nětk smy knjeza wuhnali, winko sami wupili. Winko, winko nětk pije cyła wjes.

62. |:Holčka, holčka, ta dyrbi luba być.:| Hdyž ja nimam holčičku, to mam zrudnu wutrobu. Holčka, holčka, ta dyrbi luba być.

literatura f Literatur; ludowy adj Volks- město +2. prep statt; negowany adj verneint

K prěnjej štučce: W staršej literaturje a tež w ludowych spěwach steji husto genitiw město akuzatiwa z negowanym werbom, tuž tu nimam palenca město nimam palenc.

nihdźe adw nirgends; krošik m Groschen; studnička f Brünnlein; zamućić p eintrüben (trübe machen); mozy plt Gehirn

63. |:Hdy by moja hubka wodu piła, moja móšeń, ta by pjenjez měła.:| |:Wody rady njepiju, piwka, winka sej naliju, złotych putkow w móšni nihdźe njewidźu!:|

64. |:Nětkle bychmy piwko, winko pili, hdy bychmy te rjane krošiki měli!:| |:Napij so ze studnički, njezamuć pak sej wodźički! Hewak z wodu zamućiš sej mozyčki:|

negacija f Negation, Verneinung konkretny adj konkret; njeznaty adj unbekannt; mnóstwo n Menge

W tutym spěwje namakamy zaso genitiw z negaciju: wod\Red{y rady njepiju, złotych putkow njewidźu, njezamuć sej wodźički}. Genitiw hodźi so tež trjebać město akuzatiwa, hdyž so rěči wo njekonkretnym abo njeznatym mnóstwje: móšeń by pjenjez měła, winka sej naliju.

pan m Herr; płowy adj fahl; zajěchać p losreiten; zastać p 1. sg zastanu anhalten; rězak m Sägemühle; Sernjany plt Zerna (Ortsname); słužowna adj Dienstmagd; domjaca adj Haustochter; knježk m Junker; kucharka f Köchin; dźeć ip sagen (nur 3. Pers. Präteritum); swěrny adj treu; sedłać ip satteln; šeptnyć p flüstern; wuwlac so p sich herausschleppen , austreiben; Róžant m Rosenthal (Ortsname); len m Hanf, Flachs; koleno n Knie; skradźu adw heimlich; šće adw noch; towarška f Gefährtin; wotjěchać p wegreiten; hara f Lärm, Ärger; podarmo adw vergeblich; jazyk m Zunge; wuzda f Zaum; zeńć so p ergehen (mit 3. Fall)

Tutón spěw je Michał Nawka (1885--1968) nabasnił. Michał Nawka, wot powołanja sem wučer a rěčespytnik, běše jedyn z najlěpšich serbskich stilistow, kiž je napisał spěwy, basnje, literarne a wědomostne teksty, kiž je nowiny redigował a wudawał a tež sam komponował.

wuwostajić p auslassen powołanje n Beruf stilist m Stilist; literarny adj literarisch; wědomostny adj wissenschaftlich redigować ip redigieren; wudawać ip herausgeben

Wosebje w ludowych spěwach, ale tež druhdy w staršej literaturje wuwostaji so pomocny werb w perfekće: přijěł panik, přišła z domu słužowna město přijěł je panik, přišła \Red{je z domu słužowna}.

K třećej štučce: Někotre maskulinumy maja w datiwje kóncowku -u město -ej, wosebje z prepoziciju k: k wobjedu, k Bohu.

K třećej a štwórtej štučce: Werby na konsonant + nyć kaž padnyć, kradnyć, wuknyć móžeja w l-formje złóžku ny wuwostajić: padła = padnyła, kradłoj = krad\Red{nyłoj, wukli = wuknyli}. Jenož pola maskulinuma w singularje njeje to móžno, tuž jenož wuknył, krad\Red{nył, wuknył}.

měsačk m Mond; škodźeć ip 3. sg škodźi schaden; wětřik m Wind; roztajeć 3. sg roztaja ip tauen; wottać p 3. sg wottaje abtauen; hasnyć p verlöschen; hasować ip verlöschen; zatepić so p ertrinken; tepić so ip ertrinken

76. Za Kamjencom, za horami, tam tak wulke sněhi su. |:Słónco na nje njepřińdźe, měsačk jim tež nješkodźi.:|

77. Hdy by přišoł ćopły wětřik, by nam roztajał te sněhi. |:Sněhi su wšě wottali, a nětk wulke wody su.:|

78. Štóž ma lubku za wodu, njemóže k njej přez wodu. |:Hólc ma lubku za wodu, njemóže k njej přez wodu.:|

79. Hólc přez wodu płuwaše, holčo jemu swěćeše. |:Swěčka poča hašować, hólc so poča zaliwać.:|

hašować a zaliwać so stej njezwučenej słowje; normalnej stej hasnyć/hasować a tepić so.

hajk m Hain; lico n Wange; spominać ip gedenken; wočinić p öffnen; zaspěwać p anstimmen; ptačina f Vogelschar; měnjeć so ip 1. sg měnjam so tauschen

80. |:Wo ničo so ja njestaram,:| hač hdźe dźens w nocy budu spać, |:fideralala, fiderasasa,:| hač hdźe dźens w nocy budu spać.

81. |:We hajku, lěsku zelenym,:| tam dźensa w nocy budu spać, |:fideralala, fiderasasa,:| tam dźensa w nocy budu spać.

82. |:Na swoju lubku spominać:| tu cyłu lubu dołhu nóc, |:fideralala, fiderasasa,:| tu cyłu lubu dołhu nóc.

83. |:Na jeje ličko čerwjene:| a jeje pjeršćeń slěborny, |:fideralala, fiderasasa,:| a jeje pjeršćeń slěborny.

84. |:Hdyž rano woči wočinju,:| to zaspěwam sej z ptačinu, |:fideralala, fiderasasa,:| to zaspěwam sej z ptačinu.

85. |:Štó praji, zo ja chudy sym?:| Ja njeměnjam so z bohatym, |:fideralala, fiderasasa,:| ja njeměnjam so z bohatym.

woblěkać ip anziehen (Kleidung); kiwać ip winken; lóšt m Lust; pohladnyć p hinschauen (einmal kurz); wonjawka f Blume (duftend); wabić ip locken; meja f Mai; wótcny adj Ahnen-; hórka f Hügel; hospoda f Unterkunft, Obdach; ćahar m Zieher; wačka f Wurm; wuzwolić p erwählen; žołma f Welle; wukročić p ausschreiten; dźělić ip teilen

86. Što radosć rjeńšu dawa, hač dróhu pućować, / hdyž z nowej drastu trawa chce zemju woblěkać? / Mje ćěri won do žiwjenja, / mi kiwa lóšt a nadźija. |:Adej, adej! Budź božemje, / štóž lubje za mnu pohladnje!:|

87. Na łuce kwětki steja a w polu wonjawki, / won wabi rjana meja přez doły, přez hory; mój wótcny domo pod hórku, měj dźak za twoju hospodu. |:Adej, adej! ...:|

88. Hlej, ćaharjo, tu ptački mje hižo zetkuja, wšě mrowički a wački swój pućik wuzwola. Po módrej žołmje po kraju do swěta won ja wukroču. |:Adej, adej!...

89. Što dźělenja so stróžu, njej' krasne wšudźe wšo? / Daj mi na kłobuk róžu, ty rjane holičo! / A njenam'kaš-li róžičku, to daj mi přeco wutrobu! |:Ade, ade! ...:|

oratorij m Oratorium

Tutón spěw je dźěl oratorija ,,Nalěćo``, kotryž je Korla Awgust Kocor na słowa Handrija Zejlerja skomponował.

prawak m Steinpilz; muchorjanc m Fliegenpilz; schorić p erkranken, krank werden ; helski adj höllisch; swar m Schimpfe; łazenk m Bader; hela f Hölle; wotchorić p gesunden, gesund werden ; wumyslić sej p sich ausdenken ; wotkazać p vermachen; zatykać p hineinstecken; srěbnyć p schlürfen

90. Chcył něhdy w holi Mužakec pan Lučibar sej hriby pjec. Tidlda tidlde widl wjek wjek wjek, pan Lučibar sej hriby pjec.

91. Po holi pósła swoju mać, tych prawakow jom nazběrać. Tidlda tidlde widl wjek, wjek, wjek, tych prawakow jom nazběrać

92. Mać z hribami bě njeznata a muchorjancow nazběra. Tidlda tidlde ...

93. Smjerć schori wot nich Lučibar, a mać sej dósta helski swar. Tidlda ...

94. Hić dyrbješe po łazenka, tón jemu pósła palenca. Tidlda ...

95. Šěsć dnjow čert chory ležeše, zo cyła hela smjerdźeše. Tidlda ...

96. A jako běše wotchorił, wěc dźiwnu bě sej wumyslił. Tidlda ...

97. Te hriby mucham wotkaza a smjerć jim do nich zatyka. Tidlda ...

98. Tón palenc ludźom wotkaza a sam so do njoh zatyka. Tidlda ...

99. Štóž pěknje na so kedźbuje, tón jeho sobu njesrěbnje.

hłós m gen sg hłosa Stimme, Melodie

Hłós je ludowy, tekst tutoho spěwa je wot Handrija Zejlerja.

\subsection*{Klasiska hornjoserbska literatura}

Handrij Zejler 1804--1872

załožer m Gründer, Begründer wuchodźić p abschließen (Schule); žiwnosćer m Wirtschaftsbesitzer studnjer m Brunnenbauer; teologija f Theologie; slawistika f Slavistik; smjerć f Tod farar m Pfarrer; Łaz m Lohsa (Ortsname) basnić ip dichten; studentstwo n Studentenschaft; załožić p gründen, begründen studentski adj studentisch tydźenski adj wöchentlich; nad +5. prep über wozjewić p veröffentlichen; Maćica Serbska f Maćica Serbska (sorbischer Wissenschaftsverein) wozjewjeć ip veröffentlichen přisłowo n Sprichwort; fabula f Fabel; zeznać so z +5. p kennenlernen spěwanski adj Singe- zhudźbnić p vertonen opera f Oper wuznamny adj bedeutsam

Handrij Zejler płaći jako załožer serbskeje narodneje literatury. Wuchodźiwši gymnazij w Budyšinje studowaše syn žiwnosćerja a studnjerja w Lipsku teologiju a slawistiku. Wot 1835 hač do smjerće běše wón farar we Łazu.

Hižo na gymnaziju poča Zejler basnić, za čas studentstwa załoži serbske studentske nowiny. W lěće 1830 wuda gramatiku hornjoserbskeje rěče. 1842--1848 redigowaše Tydźeńske nowiny, a dźěłaše sobu nad Pfulowym serbskim słownikom, kiž so 1866 wozjewi. W Časopisu Maćicy Serbskeje, serbskeho wědomostneho towarstwa, wozjewješe ludowe spěwy, přisłowa, fabule a wjele basnjow. 1844 zezna so z Korlu Awgustom Kocorom; wonej załožištej 1845 serbske spěwanske swjedźenje. 1845--60 nabasni Zejler Počasy w pjeć dźělach, kiž Kocor jako oratorije zhudźbni: Najznaćiši dźěl, Nalěćo, bu 1861 prěni raz spěwany. Tež prěnja serbska opera, Jakub a Kata, je Zejlerjowa a Kocorowa twórba.

Handrij Zejler płaći jako najwuznamniši ewangelski serbski spisowaćel.

Hans Wučba pod brónu

bróna f Egge ćěkać ip flüchten měrny adj ruhig, friedlich; čepić ip hocken włóčić ip eggen wočakać p abwarten murja f Mauer polěpšk m Verbesserung; dobyć p gewinnen kryćizna f Schutzdach, Abdeckung třěcha f Dach; kmany adj brauchbar, nützlich lěpši adj bester; čisty adj sauber dźak m Dank; winojty adj schuldig zmoknyć p naß werden wobchadna rěč f Umgangssprache

Dešć tołsty ćehnje, zemju krjepi;

štóž w polu je, dom ćěkaše.

Hans Wučba nic, tón měrnje čepi

pod brónu, z kotrejž włóčił je.

Tak mysli wón dešć wočakać

a swětej wužitk pokazać.

>>Ow Hanso, Hanso, mudra hłowa,

što činiš?<< susod wołaše.

>>Štóž za tajkej so murju chowa,

što polěpška tón dobudźe?

Ja měnju: Tajka kryćizna

wšak cyle ničo njepomha.<<

>>Ja wěm, ta třěcha njeje kmana<<,

Hans praji, >>a je dźěrawa;

njej' lěpša pak hač čisće žana

a tohodla dźak winojta?

Ach Božo, kak ći zmoknjeja,

kiž hišće bróny nimaja!<<

zmoknjeja je pódlanska forma 3. wosoby plurala wot zmoknyć (město zmoknu); tute formy so husto we wobchadnej rěči wužiwaja.

Dobra nóc -- tawzynt króć

tawzynt num Tausend zańdźeleć ip schließen (Augen) přewodźeć ip begleiten poskićeć ip 1. sg poskićam anbieten nazdala adw von fern sołobik m Nachtigall sobuželny adj mitleidig; zanošować ip anstimmen sylza f Träne; žórlić ip quellen, sprudeln wětr m Wind sćicha adw still; šučić ip säuseln zminyć so p verschwinden słowčko n Wörtchen; rózno adw auseinander wujasnić p erklären

Bože słónčko k domu dźěše,

kwětka wóčko zańdźela,

cyła zemja mučna běše,

žołma w rěce pluskota:

Dobra nóc --

tawzynt króć!

Luby lubu přewodźeše

přez tu holu zelenu,

wón ji ruku poskićeše

ze zrudneju wutrobu:

Dobra nóc --

tawzynt króć!

Słyšeć nazdala so daštaj

sołobik a čorny kós,

sobuželnej zanoš'waštaj

jimaj na puć tajki hłós:

Dobra nóc --

tawzynt króć!

Rjane holčo zrudne běše,

wóčko sylzu žórleše,

boži wětr po lěsu dźěše,

sćicha takle šučeše:

Dobra nóc --

tawzynt króć!

Kiž so lubo w swěći maja,

dźělenju so njezminu,

słódke božemje sej praja

a z tym słowčkom rózno du:

Dobra nóc --

tawzynt króć!

ji je pódlanska forma wot jej; ze zrudnej\Red{u wutrobu} je starša forma za ze zrudnej wutrobu; w swěći je ewangelska forma za w swěće (bliže wujasnjene pola spěwow).

Jakub Bart-Ćišinski 1856--1909

dramatika f Dramatik; klóšterski adj Kloster-; Kukow m Kuckau (Ortsname) tachantski adj Dekanats-; wučerski adj Lehrer-; seminar m Seminar Praha f Prag strowotny adj Gesundheits-; wuměnk m Ausgedinge, Ruhestand Pančicy plt Panschwitz (Ortsname) přełožować ip übersetzen drama f Drama; hrodźišćo n Schanze (Burgwall); proza f Prosa; programatiski adj programmatisch; spis m Schrift (Schriftstück); modernizować ip modernisieren; spisowna rěč f Schriftsprache; nadawk m Aufgabe lyrika f Lyrik; wuznawarski adj bekennerisch; naročny adj anspruchsvoll wuzběhować ip hervorheben (wiederholt); wažnosć f Wichtigkeit; wobsah m Inhalt nastajenje n Einstellung; swoje žiwe dny adw zeitlebens wušparanje n Ärger, Schwierigkeiten; cyrkwinski adj kirchlich; wyšnosć f Obrigkeit sobuzałožer m Mitbegründer, Mitgründer kóždolětny adj jährlich; nowember m November sobuiniciator m Mitinitiator; wudaće n Ausgabe (Buch); zhromadźeny adj gesammelt podać so p sich begeben

Jakub Bart-Ćišinski je najwuznamniši katolski serbski spisowaćel a załožer serbskeje dramatiki. Po klóšterskej šuli w Kukowje, tachantskej šuli w Budyšinje a katolskim wučerskim seminarje w Budyšinje dźěše Ćišinski do Prahi, hdźež wón tež teologiju studowaše. Ze strowotnych přičin poda so hižo 1903 na wuměnk do Kukowa a wumrě 1909 w Pančicach.

Hižo jako student njepřełožowaše a njebasnješe jenož, ale napisa tež prěnju serbsku dramu ,,Na hrodźišću``, wjele prozy a programatiske spisy wo modernizowanju serbskeje spisowneje rěče a nadawku spisowaćela. Jeho lyrika je wuznawarska a naročna; Ćišinski wuzběhowaše přeco wažnosć dobreje formy nimo dobreho wobsaha. Wón redigowaše studentski časopis ,,Lipa serbska`` a pozdźišo, na wuměnku, časopis ,,Łužica``. Dla swojeho serbskeho nastajenja měješe swoje žiwe dny wušparanja z cyrkwinskej wyšnosću.

Ćišinski bě sobuzałožer schadźowanki serbskeje studentskeje młodźiny, kiž so hač do dźensnišeho kóždolětnje w nowembrje wotměwa. Wón bě tež sobuiniciator prěnjeho wudaća Zejlerjowych zhromadźenych spisow.

Dźiwne psy

pos m gen sg psa Hund wodnjo adw tagsüber; přestaće n Unterlaß dawać ip geben; piće n Trinken; žraće n Fressen hdźežkuli pron wo immer, wohin immer powotpočnyć p ausruhen (ein wenig) wšudźom adw überall; slěd m Spur motany adj ähnlich; djas m Dämon, Teufel nós m Nase zhniły adj faulig zdala adw fern (von fern); šćowkać ip bellen; wušćowkować ip herausbellen (immer wieder) pječeń f Braten klaknyć p knien čert m Teufel; mnohi adj manch einer, viele; slaknyć p verrecken

Dźiwne psy su wokoł' mje

wodnjo, w nocy bjez přestaća.

Moje njejsu, nochcu je,

njedawam jim pića, žraća.

Jako wětřik za mnu su,

hdźežkuli ja du a jědu,

a hdźež powotpočnyć chcu,

wšudźom psy su w mojim slědu.

Widźeć njeje žanoho,

su kaž motane na djasa;

k nosej z nich pak ćehnje so

jako ze zhniłeho mjasa.

Zdala wušćowkuja wšo

swojim knjezykam na klinje.

Kak to koši, juska so

při pječenjach a při winje!

Hola, hopsa, helske psy,

na was nichtó njesmě klaknyć.

Z čertom mnohi płakał by,

dyrbjałe-li byšće slaknyć!

Hody

sać so ip schneien wysk m Jauchzer wumóženje n Erlösung hrózbny adj fürchterlich; mróčno n Wolken; zblědować ip erbleichen sapać ip lodern radować so n sich freuen , frohlocken miłosć f Sanftheit; kapać ip tropfen jědla f Tanne; wyskać ip jauchzen; šmrěk m Fichte pokoj m Ruhe, Frieden; měr m Frieden, Ruhe; lěk m Heilmittel, Arznei hinyć p siechen; bolosć f Schmerz; běda f Elend tajny adj geheim; wotućeć ip aufwachen mrěć ip sterben; drěć ip schinden; přestrěć p ausstrecken; zawrěć p schließen; wotewrěć p öffnen

Do Božej' nocy zwony du,

a hwězdźički so saja rjenje;

a z njebjes wyski słyšeć su:

K wam chwata waše wumóženje.

A hrózbne mróčna zblěduja,

hdyž płomjo z Bethlehema sapa;

a njebjesa so raduja,

hdyž miłosć na zemju z nich kapa.

A jědla wyska, wyska šmrěk:

K nam z njebjes bože dzěćo jědźe;

wšěm njese pokoj, měr a lěk,

kiž hinu w bolosćach a w bědźe.

Do Božej nocy zwony du --

a tajne hłosy wotućeja,

a kwětki we wutrobach ktu,

kaž wonka wabiła by meja. --

Werby mrěć, kćěć, drěć, přestrěć, trěć, zawrěć, wotewrěć maja nimo dźensa normalneje konjugacije drěju, drěješ, ..., drěja dźensa zestarjenu konjugaciju dru, drješ, ..., dru; w basnjach so kwětki ktu nimo kwětki kćěja tež dźensa hišće wužiwa.

Daj do wóčka mi zhladnyć!

wokomik m Augenblick; zhladnyć p blicken jusk m Jauchzer; škowronči m Lerchen- leć ip 1. sg liju gießen róžowy adj Rosen-; wóń f gen sg wónje Duft; zdać so ip scheinen (den Anschein haben); kradnyć so ip schleichen mróz m Reif (Frost); zažny adj zeitig acur m Azur popřeć p gönnen

Daj wokomik mi do wóčka ći zhladnyć!

Mi je, kaž jusk by škowronči w nim hrał,

kaž njebjes błyšć by do njeho so lał,

a róžowa so wóń zda z njeho kradnyć.

Mi do duše jusk žadyn nochce padnyć,

mróz zažny wóń je róžow wšu mi wzał,

mi acur ženje njej' so hišće smjał;

tuž popřej do wóčka mi tebi zhladnyć!

\subsection*{Bajki a powědki}

Lutki

předstawy plt Vorstellungen; prjedownik m Vorgänger; lutk adj Zwerg; małki adj klein stworjenčko n Geschöpfchen; jama f Grube schować p verstecken nopašk m Näpfchen; hornčk m Töpfchen; hlina f Lehm popjelnica f Urne; lutkowy adj Zwergen- pječa adw angeblich dźěža f Backtrog; prjedy adw früher cyrkwiny adj Kirchen-; znjesć p ertragen; twjerdy adj hart zwuk m Ton (Klang); ćeknyć p fliehen; zhubić so p verschwinden murjować ip mauern; pěc f gen sg pjecy Backofen paliwo n Brennmaterial; kulowaty adj kugelrund; ćěsto n Teig naměšeć p anrühren (Teig); słomjany adj Stroh-; korbik m Korb; wuwaleć p ausrollen (Teig); hlinjany adj tönern jadriwy adj kernig, kräftig (Geschmack); burski adj Bauern- łopata f Ofenschaufel wróćo adw zurück; pokruta f Laib

Po předstawach našich prjedownikow běchu lutki małke, přijomne stworjenčka, podobne na małych ludźi. Wone bydlachu w jamach, w holi, pod štomami, ale přeco pod zemju schowane. Tam mějachu swoju domjacnosć, warjachu w nopaškach a hornčkach z hliny a pječechu chlěb. Tak drje je pola našich prjedownikow měnjenje nastało, zo móža te w zemi namakane popjelnicy jenož lutkowe horncy być. Rěčeli su lutki pječa tak, zo su wšitko z negaciju prajili: ,,Nochcemy njeměć wašu njedźěžu.`` Prjedy su lutki na zemi bydlili, ale jako tež we Łužicy cyrkwine zwony zaklinčachu, njeznjesechu jich twjerdy zwuk ćeknychu pod zemju, doniž so njezhubichu.

Lutki sej dźěžu požčachu. Tehdy su wjesnjenjo swój chlěb sami pjekli. Blisko domu steješe z hliny a kamjenjow murjowana pěc, a paliwo bjerjechu z hole. W kulowatej drjewjanej dźěži su ćěsto naměšeli, w słomjanych korbikach wuwaleli a potom w hlinjanej pjecy jadriwy burski chlěb napjekli.

Raz přińdźechu prajo: ,,My njechamy njeměć wašu njedźěžu, njechamy njeměć wašu njełopatu, njechamy wam za to njedać naš čerstwje napječeny njechlěb.`` So wě, zo su dźěžu a łopatu dóstali; a njeje dołho trało, a su wšitko zaso wróćo přinjesli a tež pokrutu swojeho chlěba jako dźak. A jich chlěb je přeco derje słodźał. (Po Měrćinje Nowaku-Njechorńskim)

Błudnički

błóto n Sumpf, Matsch; žumpadło n Sumpf; wěrić sej ip wagen mła f Nebel błudnička f Irrlicht wěrić ip glauben latarnička f Laternchen bahno n Sumpf; tonidło n Sumpf; zawjesć p 1. sg zawjedu hineinführen, verführen zabłudźeny adj verirrt dowjesć p 1. sg dowjedu hinführen stać so p 3. sg stanje so geschehen prjedy +2. prep vor (zeitlich) po +4. prep um (etwas zu holen) zaswěćić p anzünden; špjenka f Span ručka f Händchen; wupřestrěć p ausstrecken twarohowy adj Quark-; pomazka f Schnitte, Brotscheibe pohladać p hinschauen poswěćenje n Beleuchtung dohladać so p erblicken chěžny adj Haus-

Na błótach a žumpadłach, na kotrež sebi čłowjek njezwěri a na kotrež skoćo njemóže, su wječor a w nocy, wosebje hdyž je mła, chodźace a skakotace swěčki widźeć, kotrymž ludźo błudne swěčki abo błudnički rěkaju [= rěkaja], a wo kotrychž so wěri, zo su to małe stworjenčka, kiž maja mału latarničku při sebi. Jedni praja, zo su błudnički hižo wjele ludźi do bahnow a tonidłow zawjedłe [= zawjedli], hdźež su potom kónc wzali; druzy pak powědaju [= powědaja], zo je hižo husto błudnička přišła, kiž je zabłudźeneho čłowjeka wječor abo w nocy na prawy puć dowjedła, haj jemu samo tež domoj swěćiła. Tuž je so pječa tež druhdy stało, zo je zabłudźeny čłowjek z błudničku rěčał a jej něšto slubił, chcyła-li jemu puć domoj pokazać. Raz tajki zabłudźeny k błudničce praješe: ,,Dowjedź mje dom, ja chcu ći krošik dać.`` Tuž błudnička prjedy njeho skakotajo k jeho domej dźe a tam zastanje; muž dźe nutř po pjenjezy, swěčka pak wonka na dworje stejo čaka. Wón zaswěći sebi špjenku a krošik na nju połoži, potom jej jón na dwór njeseše. Tam so mała ručka wupřestrje a sebi tón pjenjez wozmje; potom błudnička zaso na swoje bahno skakoce. Druhi zabłudźeny błudnej swěčce twarohowu pomazku slubi, zo by jeho dom dowjedła; tam jej potom pomazku na wokno won połoži; a hdyž tam na druhe ranje pohlada, běše pomazka preč. Jedyn třeći, kiž bě błudničce za poswěćenje tež krošik slubił, jej słowa njedźeržeše; błudnička cyłu nóc před jeho domom wosta, a hdyž wón rano na dwór stupi, so dohlada, zo běchu jeho chěžne durje wopalene. (Kř. B. Pful)

Wódny muž

Delnja Hórka f Niederguhrig; wodowy adj Wasser- čertownja f Teufelsstatt; šerić ip spuken; wódny adj Wasser- zetkać p treffen (begegnen) wuskoržić p klagen schadźeć ip aufgehen (Himmelskörper) kužoł m Wasserstrudel; wjerćeć so ip sich drehen ; nadeńć p 1. sg nadeńdu antreffen tón samy adj derselbe kazać ip befehlen, auftragen kórc m Scheffel wuměnjeny adj ausbedungen; zapomnić p vergessen; pod +4. prep unter (Richtung) stajić p stellen

Pola Delnjeje Hórki su hłuboke wodowe dźěry. Tej stronje rěka so ,,čertownja``. Tam je něhdy šeriło, a wódny muž je tam tež był. Raz tam chudy muž nimo dźěše, kiž chcyše rady žito syć; wón pak ani žita ani pjenjez njeměješe. Tuž běše jara zrudny. Tajkeho jeho wódny muž zetka a wopraša so jeho, što jemu je. Chudy muž jemu swoju nuzu wuskorži. Wódny muž praješe: ,,Ja móžu ći pomhać; přińdź jutře wječor, hdyž budźe měsačk schadźeć, k wulkemu dubej při wodźe, tam hdźež so kužoł wjerći. Tam nadeńdźeš, štož trjebaš; ale za lěto dyrbiš mi na tym samym dnju a w tym samym času zaso dać, štož jutře wječor wote mnje změješ.`` Na druhi dźeń wječor chudy muž přińdźe, kaž bě kazany, a namaka tam pod dubom dwaj kórcaj žita. Tak bě jemu pomhane. Wón pak na wuměnjeny dźeń njezapomni a za lěto dwaj kórcaj žita pod dub staji. Wot toho časa měješe chudy muž stajnje žita dosć. (A. Černý, Mytiske bytosće Łužiskich Serbow)

Zmij

zmij m Drache; wuheń m Schornstein wobsedźer m Besitzer; bohatstwo n Reichtum; hospoza f Hausfrau, Gastgeberin wjeska f Dörflein čeledź f Gesinde hotowy adj fertig; rada adw gern chětře adw schnell; zwarić p kochen wotročk m Knecht zezamkać p abschließen (alles nacheinander); zady +2. prep hinter; kukać ip gucken; klučowy adj Schlüssel-; dźěrka f Loch, Löchlein kachlowy adj Ofen- kidać p schütten (Flüssiges); wusmuž m Brei bojazliwy adj ängstlich

Wo zmiju so wěrješe, zo z wuhenjom nutř a won lěta a swojemu wobsedźerjej bohatstwa do domu nosy. Wón móžeše pak tež hospozy w domjacnosći pomhać.

W jednej wjesce měješe burska žona zmija. Tuž móžeše wona před wobjedom přeco jara dołho wonka na polu wostać a dźěłać. Hakle tři běrtlki na dwanaće domoj chwataše, zo by wobjed wariła, a z dypkom dwanaćich, hdyž čeledź dom přińdźe, bě wobjed stajnje hižo hotowy. Čeledź so na tym husto jara dźiwaše a chcyše rada zhonić, kak da to tola ta žona tón wobjed tak chětře zwari. Tuž běžeše raz wotročk mjelčo za njej domoj. Žona hnydom wšitke durje zezamka. Wotročk pak stupi so zady duri a kukaše přez klučowu dźěrku do jstwy; tam widźeše wón na kachlowej ławce zmija sedźo a słyšeše, kak hospoza jemu powědaše: ,,Kidaj, Hansko, kidaj (mjenujcy wusmuž za wobjed!`` Zmij pak bojazliwje wotmołwješe: ,,Wón kuka, Marka, wón kuka!`` (A. Černý, Mytiske bytosće Łužiskich Serbow)

Připołdnica

připołdnica f Mittagsfrau (Sagengestalt) serp m Sichel; słónčny adj sonnig; připołdnju adw mittags połdnjo n Mittag; wotćeć p 1. sg wotetnu abschlagen (Kopf) plěć ip jäten; wotzady adw von hinten (hinten); wotrubnyć p abschlagen (mit einem Hieb) poskočić p aufspringen; zhrabnyć p ergreifen; mjeza f Rain, Grenze wusmjeć so n auslachen (mit 3. Fall) jelizo konj falls zjebany adj betrogen pomyslić sebi ip sich denken powědanje n Erzählen; rozćahować ip auseinanderziehen ćim konj desto rola f Acker worać ip pflügen hrónčko n Spruch; wospjetować p/ip wiederholen nježli konj als ; dorěčeć p fertigsprechen minyć so p vergehen; přewinyć p überwinden nihdy adw nie swoju stronu hić ip gehen (seiner Wege gehen) wohladać p erblicken

Něhdy w starych časach je připołdnica była. To běše běła žona ze serpom, kotraž při słónčnym wjedrje připołdnju po polach chodźeše, zo by ludźom, kiž přez połdnjo wonka dźěłachu, hłowu wotćała.

Raz zetka připołdnica holcu na polu, kotraž přez připołdnjo len plěješe, a chcyše jej wotzady hłowu wotrubnyć. Holca so na nju dohladawši poskoči, zhrabny z mjezy swój serp a na njón pohladawši zawoła: ,,Ja so njeboju.`` Připołdnica rjekny: ,,Tež připołdnicy so njebojiš?`` Holca zawoła: ,,Nikoho so ja njeboju!`` Připołdnica so wusmja a rjekny: ,,Ty so mi lubiš.`` Holca praji: ,,A ty so mi njelubiš, chiba zo by serp na trawu połožiła.`` Připołdnica rjekny: ,,To so hodźi``, pušći serp do trawy a potom dale rěčeše: ,,Ja chcu ći žiwjenje wostajić, jelizo móžeš mi cyłu hodźinu wo lenu powědać.`` Holca praji: ,,To sy zjebana; čehodla ja to njemóhła?`` Připołdnica rjekny: ,,Da spytaj a powědaj.`` Holca sebi pomysli: ,,Ja budu kóžde słowo powědanja prawje rozćahować, zo prawje wjele časa zańdźe, a ja ćim wěsćišo dobudu.`` Tuž započa a rěčeše rozćahujcy: ,,Z le-nom je jaa-ra -- jaaara -- -- wul-ka haa-ra. Najprjedy so rola přihotuje, polo so wora a włóči -- a to wšitko dyrbi so prawje derje činić ... Haaaj -- z le-nom je jaa-ra -- jaaa-ra -- wul-ka haa-ra ...`` Tole poslednje hrónčko při rozćahowacym powědanju jara husto wospjetowaše -- a nježli bě poslednje słowo dorěčała, běše so hodźina dawno minyła. Připołdnica rjekny: ,,Ty sy dobyła; ja sym přewinjena -- a přewinjena so ja nihdy wjace njewróću.`` Tak rjekši a na serp zabywši připołdnica swoju stronu dźěše, a potom jeje ženje nichtó wjace wohladał njeje. (A. Černý, Mytiske bytosće Łužiskich Serbow)

Krabat

zwonka +2. prep außerhalb; postawa f Figur; kuzłar m Zauberer wobdźěłanje n Bearbeitung dodać p hinzufügen Jitk m Eutrich (Ortsname); sta plt Hunderte; pastyr m Schäfer husy plt dat pl husom Gänse prócowanje n Bemühung chlěbik m Brot (Diminutiv) šikwany adj hübsch; hólčec m Junge, Bursche Čorny Chołmc m Schwarzkollm (Ortsname); hospodarić ip wirtschaften čertowy adj Teufels-; młyn m Mühle; wuwołany adj verrufen; pobožny adj fromm młynk m Müller; njemało adw viel; spodobać so ip gefallen zwólniwy adj willig mištr m Meister; kumšt m Kunst; młynski adj Müller- wučomc m Lehrling; rjemjesło n Handwerk wučomski adj Lehrlings-; pruwowanski adj Prüfungs-; kóždy adj jeder zahinyć p dahinsiechen; koło n Rad; wobwjertnyć so p drehen (eine Umdrehung machen); njezbožowny adj unglücklich nětkle adw jetzt dopjelnić p vervollständigen

Zwonka Serbow je z postawow serbskich powědkow hłownje kuzłar Krabat znaty, wosebje drje O. Preußleroweho literariskeho wobdźěłanja dla. Tekst wo Krabaće smój jako posledni tekst tuteje wučbnicy dodałoj; wón je dlěši hač te tamne:

W Jitku pola Rakec běše před stami lětami serbski pastyr žiwy, kotryž pak bě jara chudy. Tohodla tež dyrbješe jeho syn, mały Krabat, prawje bórze do dźěła, dyrbješe husy pasć a druhdy drje so tež k dobrym ludźom kłapać, hdyž najebać wšě prócowanje w chudej chěži boži chlěbik wuńdźe. Njedźele, haj měsacy dołho dundaše tak młody Krabat, kotryž pak bě při tym jara wjesoły a šikwany hólčec, po prošenju wokoło. Tak dundajo přindźe raz do Čorneho Chołmca. Tam hospodarješe w tak mjenowanym čertowym młynje po wšěm kraju wuwołany kuzłar, a wšitcy pobožni so jeho tohodla bojachu. Naš hólc so młynkej njemało spodobaše, a wopraša so jeho tohodla: ,,Njeby při mni wostał? Nuza ći při mni žana njebudźe, a nawuknyć móžeš wjele!`` Krabat bě zwólniwy a wosta w čertowym młynje. Jeho knjez pak bě woprawdźe kuzłar a mištr w čornych kumštach. Dwanaće młynskich měješe wokoło so, poprawom pak běchu woni wšitcy wučomnicy złeho rjemjesła. Dyrbjachu přeco dwanaćo być, na to młyńk dźeržeše. Hdyž pak bě so wučomske a pruwowanske lěto minyło, kóždy raz jedyn z nich zahiny. Wulke koło so wobwjertny a njezbožowneho woznamjeni. Tež nětkle měješe młynk jenož jědnaće wučomcow a Krabat dyrbješe njepołnu ličbu dopjelnić.

wobdarjeny adj begabt; přiswojić p aneignen wědomosć f Wissenschaft zwučeny adj gewohnt; djaboł m Teufel podać so p sich begeben snadno adw einfach; surowy adj grausam; słužba f Dienst; bližić so ip sich nähern skónčny adj endlich; domasać so p ertasten, erahnen; lesć f List wumóžić p erlösen; wuprosyć p erbitten; prózdny adj leer dźělenje n Trennung wobroćić so p sich umdrehen bědny adj elend žałosćić ip klagen, jammern požadać p verlangen sčinić p machen póznać p erkennen; rapak m Rabe přeměnjeny adj verändert, verwandelt; komora f Kammer; ptači m Vogel- pysk m Schnabel; hrjebać ip wühlen; škrabać ip scharren, kratzen; towarš m Gefährte; hłójčka f Köpfchen křidło n Flügel; skubać ip zupfen kruty adj fest; wěsty adj sicher; tónle pron dieser pad m Fall přećiwjeć so ip sich widersetzen ; maćerski adj mütterlich próstwa f Bitte pušćić so p sich begeben wuhločorny adj kohlrabenschwarz; žerdka f Stange wubrać p 1. sg wubjeru auswählen wotrěčeć p 3. sg wotrěči absprechen; zhódać p erraten njemdrosć f Wut; podtłóčić p unterdrücken; křipić p knirschen (Zähne); dótknyć so p berühren (mit 2. Fall); kiješk m Stöckchen wony pron jener hlej intrj siehe!; zaběžeć p loslaufen ducy adw unterwegs; kuzłarski adj Zauber- hubjenstwo n Verderben běrna f Kartoffel hinaši adj anders (andersartig); kusk adw bißchen; sydać ip setzen wobstarać p besorgen skótny adj Tier-, Vieh-; wiki plt Markt; přeměnić p verändern, verwandeln překlepany adj verschlagen; Kamjenski adj Kamenzer; handler m Händler božedla adw um Gottes willen hłowojca f Kopfstück (Zaumzeug); sadźeć ip 1. sg sadźam setzen, bieten čłowjeski adj menschlich; podoba f Gestalt zarubać p erschlagen

Hólčec bě jara wobdarjeny a přiswoji sebi bórze cyłu čornu wědomosć swojeho mištra. Tola tež wón dyrbješe so bórze po zwučenym wašnju djabołej slubić. A bórze bu jemu tež jasne, do kajkeho stracha bě so podał -- přetož z čertoweho młyna ćeknyć njebě snadno. W surowym straše -- jeho słužba bližeše so kóncej -- mysleše a mysleše, doniž so skónčnje njedomasa na lesć, kotraž by jeho wumóžiła. Wuprosy sebi wot młynka něšto prózdnych dnjow, zo móhł staršeju wopytać. Doma bě wězo wjeselo po dołhim dźělenju wulke; bórze wšak wobroći so wšo do najhłubšeje zrudoby, hdyž mać zhoni, w čejich rukach je jeje syn a što wuknje. Hólčec horco płakaše, wón nochcyše bědny kónc wzać kaž před nim mnozy. ,,Maći, jenož Wy móžeće mje wumóc``, žałosćeše mały Krabat, ,,pójće, luba maći ze mnu do Čorneho Chołmca a požadajće młynka, zo mje pušći. A wón Wam to sčini, ale jenož, hdyž mjez mojimi jědnaćemi [= jědnaće] towaršemi mje namakaće. Ja pak Wam nětko rjeknu, po čim mje póznajeće. My budźemy wšitcy, do čornych rapakow přeměnjeni, w ćmowej komorje sedźeć a po ptačim wašnju z pyskami hrjebać a škrabać. Wšitcy moji towaršowje [= towaršojo] změja hłójčku na prawy bok, ja sam budu so pod prawym křidłom skubać. Na to kedźbujće, to je jeničke znamjo, kotrež móžu Wam dać. A potom rjekńće kruće a wěsće: ,Tónle je mój syn!` Na to słowo mje Wam młynk dyrbi dać, přetož maćeri njemóže so w tajkim padźe žadyn kuzłar přećiwjeć``. Kotra maćerska wutroba so tajkej próstwje njeby wotewriła! Mać woprawdźe tež slubi, a wjeselši wróći so Krabat k swojemu knjezej. Za něšto dnjow pak pušći so za nim mać do Čorneho Chołmca, a wšo so sta, štož bě syn rjekł. Hdyž do młyna přińdźe a so za synom prašeše, bu do nimale ćmoweje stwy zawjedźena, w kotrejž dwanaće wuhločornych rapakow na žerdce sedźeše. Nětko praji młyńk maćeri, zo by sebi syna wubrała, mać činješe, kaž bě wotrěčane, a derje zhóda. Kuzłar móžeše swoju njemdrosć lědma potłóčić. Ze zubami křipjo dótkny so z kiješkom woneho z rapakow, kotryž bě so pod prawym křidłom skubał -- a hlej, bu z njeho młody Krabat. Zaběža k maćeri a chwataše z njej domoj; ducy pak tykny kuzłarsku knihu k sebi, najwažnišu, kotruž jeho mištr měješe! Za to bu tutón jeho surowy njepřećel. Doma namaka Krabat stare hubjenstwo a staru nuzu. Pjenjez njebě, suche běrny pak hólcej nochcychu na žane wašnje słodźeć; to bě w čertowym młynje hinaše kuski sydało. Tuž přistupi raz Krabat k nanej a praji: ,,Nano, tak to njemóže wostać! Pjenjezy dyrbja być, a hdyž Wy pjenjez nimaće, ja Wam wobstaram.`` ,,Haj, ale kak, kak to, mój syno?`` -- wopraša so nan. -- ,,Bórze budźa skótne wiki w Kulowje. Ja so do tučneho woła přeměnju, a Wy mje tam dowjedźeće a předaće. Tola nic snadź žanomu [= žanemu] sprawnemu čłowjekej, ale překlepanym Kamjenskim handlerjam. A jenož sebi žadajće prawje wjele; wěsće dóstanjeće. Božedla wšak njepředajće z wołom tež hłowojcu, njech Wam sadźeja, stož chcedźa! Hewak sym njezbožowny, njemóžu so do čłowjeskeje podoby wróćić, a rěznik mje zaruba. Z pjenjezami pak chwatajće domoj, ja přińdu bórze za Wami. A budźe nam potom lěpje doma.``

nanowy adj väterlich wułožowanje adw Auslegung, Darlegung; zasłyšeć p hören; ruć p röhren, brüllen (Stier) sćežka adw schwerlich přibližić so p sich nähern ; Kulowski adj Wittichenauer puki plt Prügel; zapłaćić p bezahlen zdźeržeć p behalten; mjeztym zo konj während załožić p einkehren; sćahnyć p ziehen; hródź f Kuhstall kup f gen sg kupje Kauf; zapijeć ip anstoßen (trinken); dopomnić so p sich erinnern dźowcyny adj der Magd gehörig , der Tochter gehörig ; swačina f Vesper słoma f Stroh; rodźeć ip 1. sg rodźu wollen (haben wollen) wustróžeć ip erschrecken; přiběžeć p herbeilaufen; přiwjesć p 1. sg přiwjedu herführen wić z hłowu ip den Kopf schütteln zapjerchotać p aufflattern přeměnić p verändern, verwandeln rozkuleć so ip 3. sg rozkula so auseinanderkullern skućić p anstellen (etwas Unerlaubtes); přirodny adj natürlich; tónkróć p diesmal woboji adj beide skoku adw flink přijěchać p herbeireiten črjóda f Herde; přiwabić p anlocken; wobstarny adj ältlich broda f Bart, Kinn; sadźić p setzen; najwjace adw am meisten (meist) prócować so ip sich bemühen brodač m Bärtiger; złe njedobro n Unheil (Teufel); wotsal adw von dannen Chołmčanski adj Collmer-; skutk m Tat hněw m Wut, Zorn; pyrić so ip erregt sein přihnać p herbeijagen njekmanik m Taugenichts, Übeltäter; pochłostać p bestrafen; zahubić p verderben, vernichten; předewšěm adw vor allem, insbesondere roznjemdrjeny adj erbost, aufgebracht; zaprěć so p sich stützen wotroha f Sporn; prać ip hauen, Schlagen; křud m Peitsche; dźiwi adj wild škra f Funke; ćernisko n Dornengestrüpp zakurjeny adj verraucht, verqualmt; kowarnja f Schmiede zlězć p herunterkriechen, herabsteigen; kowar m Schmied; žehliwy adj glühend přirazyć p zuschlagen; njewokowany adj unbeschlagen (Pferd) zezdać so p scheinen (Anschein haben); jězdny adj Reit-, Berittener chwila f Weile mjeztym adw inzwischen; přiwačić so p herankriechen; kowarjowy adj Schmied- přesćěhany adj verfolgt; stołp m Pfeiler, Säule; přiwjazać p anbinden; pót m gen sg potu Schweiß nachilić so p sich neigen hólčk m Junge (Diminutiv); šepnyć p flüstern škowrončk m Lerche znošować so ip schweben

To prajiwši, wuńdźe Krabat ze jstwy, njedźiwajo na nanowe wułožowanje. A hlej, hižo zasłyša tutón před chěžu woła ruć, a zawěsće rjeńši woł hač tutón drje bě sćežka hdźe namakać. Mjez tym so přibližichu Kulowske wiki, a nan tam woła ćěrješe. Wězo so handlerjo na rjane skoćo bórze dohladachu, haj dachu so jemu k woli skoro do pukow, a skónčnje je derje zapłaćichu. Nan pak tykny pjenjezy k sebi, hłowojcu sebi zdźerža a dźěše domoj, mjeztym zo so handlerjo z wołom ke Kamjencej ćěrjachu. Tola ducy załožichu do korčmy, sćežechu woła do hródźe, a sami we jstwje [= w stwě] wyskachu a dobru kup zapijachu. Jedyn z nich dopomni so tež na woła, zawoła sebi dźowku a kazaše ji, zo by jemu něšto donjesła. Woł pak powita dźowcynu swačinu z čłowjeskim hłosom a dźeše: ,,Syno a słomu njerodźu. Tučna pječeń by mi lubša była.`` Na smjerć wustróžana přiběža dźowka k hosćom a powědaše jim, kajkeho su to woła k nim přiwjedli: Woł rěči, njerodźi wo słomu a syno, chce radšo tučnu pječeń. Handlerjo so smějachu a wijachu z hłowu. Jedyn jenož njewěrješe a dźěše sobu do hródźe. Tola lědma wotewri durje, zapjerchota nad nim łastojčka, do kotrejež bě so Krabat přeměnił. Woł bě so minył a młody kuzłar bě hisće prjedy nana doma w Jitku.

Něšto časa so miny -- a pjenjezy so rozkulachu. Tuž dyrbješe so něšto podobne skućić. Krabat praji k přirodnemu nanej: ,,Tónkróć mje jako konja na wiki poćeřiće. Božedla wšak z konjom njepředajće tež hłowojcu a wuzdu; woboje wzmiće zaso sobu domoj, hewak budźe po mni!`` A skoku bu z pachoła krasny młody kóń. Nan so na njeho sydźe [= sydny] a přijěcha tak do Kulowa, hdźež rjane skoćo črjódu ludźi přiwabi. Mjez nimi přistupi tež wobstarny muž z dołhej běłej brodu, sadźi najwjace a kup bě hotowa. Kupc tež zapłaći, ale wuzdy a hłowojcy wostajić nochcyše; tu so nan podarmo prócowaše. Brodač skoči na konja a kaž złe njedobro lećeše wotsal. Běše to Krabatowy mištr, Chołmčanski młynk. Wón bě wo prěnim skutku swojeho něhdyšeho wučomca słyšał, a z hněwom so pyrjo, bě tohodla do Kulowa přihnał, zo by za kradnjenu kuzłarsku knihu njekmanika pochłostał, snadź zahubił. Předewšěm měješe Krabat jeho móc póznać. Roznjemdrjeny kuzłar zaprě so do wboheho skoćeća z wotrohu, pjerješe je z křudom a ćěrješe so z nim w dźiwim skoku, hač škrě lětachu, přez pola a holu, přez kerki a ćerniska. Po dołhim času přijěchaštaj k zakurjenej kowarni. Tam stary kuzłar skónčnje zlěze a kazaše kowarjej, zo by konjej štyri žehliwe podkowy na nohi přirazył. Kóń bě młody, njewokowany -- kowarjej zezda so cyła wěc trochu dźiwna, a přeprosy tohodla jězdneho, zo by tola na chwilu nutř zašoł a podkowy sebi sam wubrał, a tak dźěštaj wobaj do chěže. Mjez tym pak přiwači so kowarjowy hólc k přesćěhanemu skoćeću; běše za stołp přiwjazane, a pót so z njeho liješe. Lědma wšak bě pachoła wohladało, nachili so k njemu z hłowu a šepny jemu do wucha: ,,Sćehń wšak mi, hólčko, hłowojcu přez lěwe wucho!`` Sta so, kóń so zhubi, a jako škowrončk znošowaše so Krabat wjesele spěwajo k njebjesam.

wbohi m bedauernswert; pjata f Ferse měrić so ip abgesehen haben auf; škraholc m Sperber wućeknyć p fliehen; wobroćić p umdrehen; hłójčka f Köpfchen štapić p stechen; studnja f Brunnen; knježna f Fräulein dźiw m Wunder woblec so p 1. sg wobleku so sich ankleiden brodaty adj bärtiger; starc m Greis próca f Mühe; wobstajny adj beharrlich, beständig; zdźeržeć p behalten wzdać so p verzichten blisko adw nahe, unweit; wustupić p heraustreten, hervortreten; dóńć p 1. sg dóńdu gelangen, hingehen fala f Schürze; ječmjeń m Gerste; sypać ip streuen sunyć so p rutschen; ječny adj Gersten- šćebjetaty adj schnatternd zornjatko n Saatkorn (Diminutiv ); přeběrać so w +6. ip herumstöbern, wühlen; cuzy m fremd; honač m Hahn; hordy adj stolz; kročel f Schritt; nastajeć ip aufstellen zjewić so p erscheinen, auftauchen hrabnyć p ergreifen; błysk m Blitz; njeprošeny adj ungebeten roztorhać p zerreißen; častka f Stückchen Fleisch překwapić p überraschen wjerch m Fürst, Zimmerdecke; stadło n Herde; wosebny adj vornehm komando n Kommando swěca f Licht; runja +3. konj gleich; wopokazać p sich erweisen česć f Ehre; zajimować so ip sich interessieren dwórski adj Hof-; kuchinja f Küche; wužić p nutzen; kuchar m Koch; swinar m Schweinezüchter přenuchać p durchschnüffeln; měra f Maß nudla f Nudel tehdom adw damals; plista f Ohrfeige wumyslić p sich ausdenken ; wjećenje n Rache knjejstwo n Herrschaft wustróžeć so ip erschrecken; šlink m Schnecke; wić so ip sich winden rjeknyć p sagen njewjedro n Unwetter; zahańbjeny adj beschämt zhromadźić p versammeln swědomje n Gewissen; wobkrućeć ip beteuern šibak m Schelm

Tola, o běda! Stary kuzłar bě wbohemu Krabatej hižo w pjatach, měrješe so na njeho w podobje škraholca. Škowrončk widźeše, zo njewućeknje, wobroći w cyłym swojim straše hłójčku k zemi a štapi do hłubokeje studnje, hdźež so do ryby přeměni. Čista knježna přińdźe k studni po wodu, a hlej, dźiw na dźiw! Z ryby bu złoty pjeršćeń a wobleče so čistej knježnje na porst. Połna wjesela je knježna hižo na skoku domoj -- tu přistupi k njej brodaty starc a prošeše ju rjenje, zo by jemu pjeršćeń předała. Ale podarmo bě wšitka próca, knježna wosta wobstajna a pjeršćeń zdźerža; nad čistej knježnu zły nima mocy. Tola wón so ani nětko njewzda a wosta jej blisko. Mjez tym bě knježna domoj dóšła, wustupi wšak bórze zaso z chěže, z falu połnej ječmjenja a sypaše jón kurom. Tola při tym suny so jej pjeršćeń z porsta, přeměni pak so hnydom do ječneho zorna. Tu přida so nadobo k šćebjetatym kurom, kotrež so w zornjatkach přeběrachu, cuzy honač z hordej kročelu a nastaješe hižo pysk za cuzymi zornjatkami. W tym wokomiku wšak zjewi so w črjódźe liška -- bě to Krabat --, hrabny z błyskom njeprošeneho hosća a roztorha jeho na častki. Tak zahiny wuwołany mištr z Čertoweho młyna: Wosrjedź dźěła překwapi jeho smjerć.

Krabat wróći so zaso do Jitka, a tu pózna nětko prěni raz swojeho wjercha. Paseše runje stadło swini, hdyž wosebny wóz widźeše nimo jěć a Augusta Sylneho w nim. Jako na komando stupichu so tu jeho swinje na nohi, a swěcam runja stojo [= stejo] wopokazachu kralej swojeho knjeza česć. Tutón so za našeho serbskeho Eumaja wězo zajimowaše a wza jeho sobu do Drježdźan, hdźež chcychu jeho najprjedy w dwórskej kuchini wužić. Dwórski kuchar wšak wćipnemu swinarjej, kotryž chcyše wšitko widźeć a přenuchać, njebě přez měru dobry. Kraješe runje raz nudle, trochu mjerzacy hižo běše -- ale hdyž jemu tež tehdom Krabat na puć přińdźe -- tehdom sydaše plisty. Syn serbskeje hole wumysli sebi surowe wjećenje. Čas k wobjedu běše tu. Nošachu so jědźe na blido -- tola kak so wysoke knjejstwa wustróžachu, hdyž město nudli šlinki so po šklach wijachu a hdyž z taleri pječene kurjatka jako wjesołe žabki skakotachu. Što bě hišće widźeć, wo tym so njepowěda. Budźe dosć, rjeknu-li, zo so tohole wobjeda dla surowe njewjedro nad zahańbjenym kucharjom zhromadźi; hižo chcychu jeho pósłać. Tola hdyž so kuchar njepřesta k Bohu wołać a swoje čiste swědomje wobkrućeć, dopomni so kral na šibaka Krabata a wuhna toho.

włosy plt Haar; wobělić so p weißen; nawopak adw umgekehrt spokojny adj beruhigt; zróstny adj stattlich tehdyši adj damalig; njenadźicy adw unerwartet; sakski adj sächsisch wojak m Soldat; wobsadźić p besetzen; zebrać p 1. sg zebjeru wegnehmen wotwjesć p 1. sg wotwjedu abführen drježdźanski adj Dresdener regiment m Regiment; pěšk m Fußgänger musketěr m Musketier turk m Türke; zajaty adj gefangen; stražowany adj bewacht general m General; kejžorski adj kaiserlichradu składować sich beraten zamołwić p entschuldigen wyšk m Offizier; zdźělić p mitteilen wić ip winden, schütteln (Kopf) wola f Wille lěhwo n Lager; rozlěhować so ip sich breitmachen , sich verbreiten ; wosedłać p satteln runjewon adw geradeaus; nahle adw plötzlich; zběhnyć so p sich erheben powětr m Luft; njebjo n Himmel frakaty adj befrakt pórčmaty adj mit Rockschößen ; musketa f Muskete štoha pron was denn; jow adw hier přimnyć so p etwas anfassen; porčmo n Rockschoß posłuchać ip gehorchen; lěćeć ip fliegen nadpřirodny adj übernatürlich ćěkanc m Flüchtling ptačisko n großer Vogel; dosćahnyć p einholen wukuzłać p erzaubern sćěhować ip folgen; wohladnyć so p sich umsehen hoberski adj riesig narosć p wachsen; přelećeć p überfliegen wottorhnyć p abreißen; knefl m Knopf; suknja f Rock třělba f Gewehr wutřělić p abfeuern; dozady adw nach hinten (hinten); tónkroć adw diesmal žałostny adj schrecklich; škrěčeć ip kreischen zwjezć so p zusammenbrechen, umfallen; hromadka f Häufchen; třepotać ip zittern staw m Glied

Krabatej so tohodla włosy woběliłe njejsu, nawopak. Wón wróći so spokojny k nanej domoj, a po času bu z njeho rjany, zróstny muž. Tu zjewichu so po tehdyšim wašnju njenadźicy raz w nocy sakscy wojacy we wsy, wobsadźichu ju ze wšěch bokow, zebrachu wšěch hólcow, kotřiž so někak hodźachu, a wotwjedźechu jich k wójsku. Tež Krabata hrabnychu a tyknychu jeho do Drježdźanskeho regimenta pěškow, a tuž da namakamy jeho nětko bórze w dalokim kraju jako musketěra we wójnje přećiwo Turkam. W tutej wójnje so sta, zo bu kral sam wot Turkow zajaty a kruće stražowany. Generalowje, kejžorscy a sakscy, stejachu w črjódźe a składowachu radu, kak bychu swojeho knjeza wumóhli. Tu wustupi nadobo Krabat, zamołwi so pola wyškow a zdźěli jim, zo derje wě, što jich boli. K tomu pak doda, zo nichtó chiba wón sam jenički tu njemóže pomhać. Wšitcy wijachu z hłowu; dokelž wšak sami njewědźachu, što abo kak, běchu Krabatej k woli. Tón bě nětko cyły muž a zawoła hač so to w lěhwje rozlěhowaše: ,,Dajće mi wosedłaneho konja, ale skoku: Mam jenož hišće hodźinu!`` Přiwjedźechu konja, a Krabat jěchaše na nim chwilu runjewon; nahle wšak zběhny so z nim wysoko do powětra, a za chwilu njebě z njeho wjace hač čorny dypk na njebju. Tak přijěcha Krabat nad daloke turkowske lěhwo, hdźež so na njeho nichtó njedohlada, nimo krala sameho. Tón pózna frakateho a pórčmateho pěška z dołhej musketu hnydom a zawoła na njeho: ,,Štoha ty jow, Krabato?`` ,,Was wumóžić``, wotmołwi Krabat -- ,,ale jenož skoku; přimńće so tule mojich porčmow, a što so hewak stanje, to so njestarajće!``

Kral posłuchaše, a z wětrom lěćeštaj nětko po powětře. Hdyž pak so mjez tym Turkowje [= Turkojo] dohladachu, zo je jich wosebny zajaty so minył, štož bě so wězo jenož z nadpřirodnej mocu mohło stać, dopomnichu so, zo tež w jich wójsku kuzłar słuži. A hnydom dyrbješe so tutón za ćěkancomaj pušćić. Za chwilu so wopraša Krabat krala, hač nichtó za nimaj njeje. Wón sam pak so njewohladny. Kral wotmołwi: ,,Haj, čorne ptačisko za namaj leći; bórze naju dosćehnje.`` Krabat njepraji ničo, wukuzła za konjom tołstu młu a wopraša so krala, hač hišće ptačisko jeju sćěhuje. Ale zaso so njewohladny. Zhoni wšak, zo je tam ptak hišće. Tuž da Krabat hoberskej muri narosć, ale tež tu ptak snadno přeleća. ,,Je tu zaso?`` wopraša so Krabat. ,,Haj``, wotmołwi kral, ,,hnydom změjemoj jeho na šiji.`` ,,Da tola skoku wottorhńće jedyn ze swojich złotych knefli na sukni, a skoku, sem z nim!`` Krabat knefl dósta, tykny jón do třělby a połožiwši ju na ramjo, wutřěli dozady. Ale ani tónkroć so njewohladny. Ptak bě preč, Krabat zasłyša jenož žałostne škrěčenje a da so do płakanja. Zwjeze so do hromadki a třepotaše na wšěch stawach.

majestosć f Majestät zatrělić p erschießen dawěčnosć f Ewigkeit %@ kumšt %@g m %@@ Kunststück dopomnić p erinnern; hinak adw anders wróćić so p zurückkehren ; wumóžer m Erlöser, Befreier kralowski adj königlich; myto n Preis, Auszeichnung dobyće n Gewinn; skónčić p beenden; zaměr m Zweck, Absicht turkowski adj türkisch; wjednistwo n Leitung, Führung; dopomhać p nachhelfen, verhelfen sultanowy adj Sultan- rozmołwa f Unterhaltung, Gespräch; napominać ip ermahnen łžica f Löffel; sydać ip sitzen (ständig), setzen kroma f Rand přehladać p durchsehen; wjerchotać ip gipfeln; dótknyć p berühren křidleško n Flügelein; samy pron einzig, lauter zamórčeć p murren přeradźić p verraten; čłowječi m Mensch- proch m Staubso z procha měć sich aus dem Staube machen uniforma f Uniform; ćisnyć p werfen; železny adj eisern wobručka f Reifen; zadźernyć p zuschnüren sydło n Sitz namołwjeć ip auffordern Wulke Zdźary plt Groß-Särchen (Ortsname); komorny adj Kamer-; kubło n Gut (Hof) kači adj Enten- łuža f Pfütze statny adj Staats- radźićel m Ratgeber dowolnosć p Erlaubnis njemdry m rasend, ungestüm

,,Štoha tebi bu?`` prašeše so kral. ,,Waša Majestosć njech zhoni``, wotmołwi Krabat ze sylzami we wočomaj, ,,zo sym runje swojeho najlěpšeho přećela zatřělił. Po jeho wołanju jeho póznach. Mój běchmoj w swojim času pola samsneho mištra. Ach, čehodla mějach runje ja swojeho towarša zahubić! Přetož nětko je do wěčnosće zahubjeny, hdyž je w swojich kumštach zahinył. Zo so tola prjedy njedopomnich, wšak bych sebi tež hišće hinak pomhać wědźał.`` Tak žałosćeše Krabat a jěchaše z kralom dale.

Zbožownje wróći so kral k wójsku a slubi swojemu wumóžerjej kralowske myto. Tola prjedy wuži hišće raz Krabatowe kumšty. Chcyše wójnu z dobyćom skónčić a tohodla tajne zaměry turkowskeho wjednistwa póznać. Tež tomu dopomha Krabat kralej. W podobje muchow posłuchaštaj wobaj w sultanowym stanje na jeho rozmołwy. Tola prjedy běše Krabat krala napominał, zo so božedla njeby na žanu slěbornu łžicu sydał. Tuž dha běhaše wón sam tež jenož po kromach sultanoweje šklě, kralowska mucha pak sebi přehlada, wjerchotaše wjesele po stanje a dótkny so raz z křidleškom tež někajkeje slěborneje łžicy. W samsnym wokomiku zamórča pod blidom kosmaty pos a njeprošenaj hosćej běštaj přeradźenaj. Widźeštaj so nadobo w čłowječej podobje wosrjedź njepřećelow a dyrbještaj so spěšnje z procha měć. Na turkowskeho wojaka, kotryž so za sakskej uniformu pušći, ćisny Krabat železnu wobručku, kotraž so jemu hnydom wokoło šije zadźerny. Tak tež tón raz wućeknyštaj.

Běše po wójnje. Wróćiwši so do swojeho sydła, poskićeše kral swojemu wumóžerjej wulke pjenjezy. Ale Krabat njerodźeše. Hdyž pak kral njepušći a skónčnje Krabata namołwješe, zo by so sam wuprajił, požada tutón wo Wulke Zdźary, komorne kubło pola Wojerec. ,,Hdyž dale ničo njechaš``, dźeše kral, ,,hač tu wulku kaču łužu, ta njech je twoja na wěčne časy!``

Krabat, kotryž bu takle Zdźarowski knjez, a kral wostaštaj [= wostaštej] dobraj přećelaj [= přećelej]. Do statnych słužbow drje stary musketěr zastupił njeje, ale za to bě čas žiwjenja swojemu wjerchej dobry radźićel a wěsta pomoc. Krabat měješe tež dowolnosć, za kralowskim blidom wobjedować, štož wón časćišo tež činješe. W jědnaćich hodźinach by potom ze Zdźar wotjěł a z dypkom w dwanaćich by ze swojim wozom w kralowskim hrodźe w Drježdźanach stał. Njemdra jězba dźěse přez Kamjenc a Kinspórk.

dyžli konj als (Vergleich ); minister m Minister; zawistnik m Neider wuznamjenjenje n Auszeichnung; zastojnik m Beamter zapřimnyć p eingreifen zdać so ip scheinen (Anschein haben) zapřisahać so p sich verschwören ; zawdać z jědom p vergiften, mit Gift versetzen boža ručka f Schlaganfall zajeć p gefangen nehmen přeradnik m Verräter wotrěčany adj abgesprochen; zwupřeradźeć p verraten (alle endgültig); špihel m Spiegel mjedź m Bronze zapřahnyć p einspannen; pohonč m Knecht runja konj gleich, genauso; wujěć p herausfahren; młowy adj nebelig; nazymski adj herbstlich ridrować ip rattern pozběhnyć p erheben wusydnyć so p sich breit hinsetzen ; chwalić ip loben; njezwučeny adj ungewohnt čeladniski adj Gesinde-; zawrjeskać p losdonnern wotućić p erwachen; měznik m Meilenstein; prasnyć p knallen wušmjatać p entwirren; wuprosćić p ausdehnen praskać ip knallen chorhojčka f Fähnlein nazhibjeny adj verbogen wosudny adj entscheidend; zahrabać p eingarben šalka f Tasse zajědojćić p vergiften; walić p wälzen wotpić p abtrinken; naliwar m Mundschenk padać ip fallen; mortwy adj tot; woblědnyć p erblassen wupřeradźeć p verraten (endgültig) zasudźić p verurteilen; wotprawjenje n Hinrichtung; powołać p ernennen, berufen; kat m Henker Liša Hora f Lissahora (Ortsname ); Njeswačidło n Neschwitz (Ortsname); Drjezdźany plt Dresden (Ortsname) jědnaty adj elfter; rubać ip hacken; kulka f Knöchel; krej f Blut

Po času wšak nastachu kralowemu přećelej, kotryž drje wjace płaćeše dyžli jeho ministrowje [= ministrojo], tež zawistnicy. Najbóle bolachu Krabatowe wuznamjenjenja dwanaće wysokich zastojnikow, kotřiž tohodla zapřimnychu surowy hněw, nic wšak přećiwo Krabatej, kotryž so jim mało strašny zdaše, ale přećiwo kralej samemu. Běchu so zapřisahali, jeho z jědom zawdać, a to ze šalku čaja. Tak by kral w stronu był, ludźom pak by so rjekło, zo je Boža ručka jeho zajała. Tola tajke přeradniske zaměry pózna doma we Wulkich Zdźarach Krabat, wón pózna tež přeradnikow samych, haj samo wotrěčany čas. To wšo zwupřeradźa jemu jeho kuzłarski špihel z mjedźe. Běše pak wulki čas; přetož samsny wječor chcychu krala hišće zahubić.

Skoku da zapřahnyć a rjekny pohončej: ,,Dźensa pojědu sam, a ty so sydń do woza. Za poł hodźiny dyrbimoj pola krala być.`` A błyskej runja wujědźeštaj z dwora do młoweje nazymskeje nocy. Za chwilku běštaj přede wsu, kolesa přestachu ridrować, a měrnje pozběže so wóz z konjomaj nad zemju. Mjez tym bě so pohonč do woza wusydnył, chwaleše sebi njezwučene mjechke sydło a -- wusny (po čeladnisku [= po wašnju čeladnikow]). Nadobo wšak něšto zawrjeska, pohonč wotući a zawoła: ,,Smój pak zaso do někajkeho měznika prasłoj.`` Tola prjedy hač so pohonč wušmjata, bě Krabat sam wuprosćił a jědźeše praskajo dale. Wóz bě do wěže Kamjenskeje cyrkwje załožił (kotraž ma wot toho časa, kaž so powěda, hišće dźensa chorhojčku trochu nazhibjenu).

Runje we wosudnym wokomiku zahrabaštej Krabatowej konjej před kralowskim hrodom. Wječer bě so započała, šalku ze zajědojćenym čajom dźeržeše kral hižo w rukomaj. Tu wali so nadobo Krabat z durjemi do jstwy a zawoła wšón bjez hłosa: ,,Božedla Majestosć, njepijće! Waš naliwar njech wotpije!`` Naliwar dyrbi posłuchać a pada mortwy k zemi. W tym wokomiku woblědnu tež wšitcy druzy njekmanicy kaž sćěna. Nětko su wupřeradźeni a k smjerći zasudźeni. K wotprawjenju powoła Krabat stareho kata Bundermana z Lišeje Hory pola Njeswačidła do Drjezdźan. Tutón steješe, hdyž jědnatemu hłowu rubaše, hač do kulkow w kreji. -- Tak zdźerža Krabat kralej druhi króć žiwjenje.

dobroćer m Wohltäter; wokolina f Umgebung nałožeć p anfahren poddan m Untertan; žiwić so ip sich ernähren chudobny adj armselig; porjedźeć ip ausbessern; wusušować ip austrocknen škódliwy adj schädlich; wopłódnjeć ip fruchtbar machen; wuprahnyć p ausdörren; syw m Saat hromadźić ip sammeln krupy plt Hagel, Graupen; wokolny adj umliegend, benachbart; zapusćić p verwüsten polětować ip fliegen (ein wenig); nješkódny adj unschädlich; moškowy adj Flaum-, Daunen-; pjerko n Federchen dowěrjeny adj anvertraut skónčny adj Schluß--; potomstwo n Hinterlassenschaft dźědźičny adj Erb-; wobsydstwo n Besitz; parcela f Parzelle; rozdźělić p verteilen zamóžity adj vermögend Zdźarowski adj Särchener předčuwać ip vorausahnen słužownik m Diener potajny adj geheim zabosć p totstoßen (mit Hörnern) winik m Schuldiger; wuznać so p sich bekennen ponurić p tauchen, versinken; štanda f Wasserständer ćěmny adj dunkel; hłubina f Tiefe; syčeć ip zischen; pucher m Blase; mjetać ip werfen pohłušeć ip betäuben; hrimot m Donner; stupać ip treten; pozdźišo adw später zwěrisko n großes Tier (Tier); pokazować ip zeigen zachadźeć ip toben; lodowy adj Eis-; skora f Schale; łamać ip brechen; zběhać ip heben přečinić p vertun, vergeuden korčmar m Wirt wosud m Schicksal; kedźba f Aufmerksamkeit zahubjeny adj verloren (Seele), elend smjertny adj tödlich, Todes- nadzemski adj überirdisch dychać ip atmen; chorołožo n Krankenbett; pohrjebny adj Begräbnis- kěrluš m Kirchenlied; błyšćaty adj glänzend zabělić p weiß aufleuchten lassen (weiß), überweißen

Krabat bu přećel a dobroćer swojeje wsy a cyłeje wokoliny. Nałožeše na stary dźeń swoju wědomosć jenož hišće k lěpšemu swojich poddanow, kotřiž so z ratarstwom žiwjachu, a to prawje bědnje a chudobnje. Porjedźeše jim chudu, hłódnu rolu, wusušowaše přez nóc škódliwe tonidła, wopłódnješe wuprahnjene pola a sywy, haj hdyž so raz nad Zdźarami surowe njewjedro hromadźeše a hdyž krupy wšón wokolny kraj hroznje zapusćichu nad Zdźarowskimi honami polětowachu nješkódne moškowe pjerka. Tak skutkowaše Krabat za swojich chudych dowěrjenych, kotrymž skónčnje, dokelž jako stary młody hólc potomstwo njeměješe, tež cyłe swoje dźědźične wobsydstwo na 40 parcelow rozdźělene, w poslednjej woli wotkaza. Jenož zamóžići burja njedóstachu ničo. Zdźarowske haty pak, kotrež mějachu Krabatej jenož na čas žiwjenja słušeć, wza fiskus po jeho smjerći domoj.

Hdyž bě Krabat hižo stary a blisku smjerć předčuwaše, zawoła słužownika a da jemu swoju kuzłarsku knihu, zo by ju do hata ćisnył. Tomu so to prawje njechaše, chcyše sebi potajnu knihu zdźeržeć. Hdyž pak so k swojemu knjezej wróći, wopraša so jeho tutón: ,,Sy tam knihu ćisnył?`` ,,Haj, knježe, wona tam leži.`` ,,A što je woda prajiła?`` prašeše so Krabat dale a zabodźe so z wočomaj do wboheho winika. Tón njewědźeše sebi nětko wězo rady, wuzna so a dźěše hišće raz k hatej. A tón króć ponuri knihu woprawdźe pola štandy do ćěmneje hłubiny, kotraž při tym syčeše, pucherje mjetaše a z pohłušacym hrimotom wysoko, wysoko stupaše. (Pozdźišo je so na tutym kóncu hoberske zwěrisko pokazowało, kotrež tež w zymje pod lodom surowje zachadźeše, lodowu skoru łamaše a zběhaše.). Krabat přečini poslednje dny swojeho žiwjenja w Zdźarowskej korčmje, a přećelni korčmarjec ludźo běchu wokoło njeho kaž wokoło swojeho. Krótko před smjerću praji swojim swěrnym, kotřiž wokoło łoža stejachu, zo bychu tola prawje jara jeho přichodny wosud kedźbu měli. Hdyž jeho duša z ćěła wuńdźe, njech du na třěchu pohladać. Budźa-li tam na wuhenju rapaka widźeć, budźe wón zahubjeny, jeli pak běłeho kołpja, potom zbóžny.

Wšitcy poddani stejachu w smjertnej hodźinje lubowaneho knjeza před domom zhromadźeni a čakachu na powěsć z nadzemskeho kraja. Ani dychać sebi njezwěrjachu. Tu zaklinča wot chorołoža pohrjebny kěrluš, wšitkich woči pohladachu horje -- a hlej: w błyšćatej drasće so tam zaběli kołp.

Vorige Lektion Deutsch-sorbisches Wörterbuch Sorbisch-deutsches Wörterbuch Inhalt